Nawoord: Na twee kogels

Als u tot hier hebt gelezen, dank ik u dat u deze lange zoektocht naar de wortels van de beschaving met mij hebt afgelegd.

Dit boek is na schoten en begrafenissen geschreven, voor de levenden. Voordat u het dichtslaat, wil ik vertellen waar de bouw begon.

Het eerste schot

Op 13 juli 2024 klonken er schoten tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Butler, Pennsylvania. Presidentskandidaat Donald Trump raakte gewond. Toeschouwer Corey Comperatore kwam om het leven en twee andere toeschouwers raakten door kogels gewond.¹

Iemand ging naar een toespraak luisteren en kwam nooit meer thuis.

Toen ik het zag, klonk het mij eerder in de oren als een onheilspellend geluid uit het binnenste van een enorme constructie.

Een democratische samenleving laat felle discussies toe. Je mag je verzetten tegen het beleid van een kandidaat, een hekel hebben aan zijn taal, kritiek hebben op zijn karakter en met je stem proberen zijn verkiezing te voorkomen.

Maar niemand krijgt daardoor het recht een discussie met een kogel te beëindigen.

De betekenis van een stembiljet is dat papier kogels vervangt. De betekenis van een debat is dat we elkaar niet hoeven te vernietigen.

Op dat moment besefte ik voor het eerst dat ik een boek moest schrijven. Ik wilde vragen waarom in een land dat vrijheid van meningsuiting en de rechtsstaat in zijn grondslagen heeft vastgelegd, toch zulke schoten klinken. Wat is er nodig om te behouden wat een vrije samenleving draagt?

Maar ik begon niet meteen.

Ik was gewend bouwtekeningen te lezen, belastingen op constructies te berekenen en met beton, wapening en grond te werken. Steeds hield ik mezelf voor dat er wel iemand zou opstaan met meer kennis en krachtiger woorden. Voor een onderwerp zo groot als beschaving hoefde een aannemer niet ook nog iets te zeggen.

Ik droeg de verantwoordelijkheid over aan een denkbeeldige ‘geschiktere persoon’, zonder te vragen wanneer die zou komen. En wat als hij ook wachtte?

Dus zweeg ik nog ruim een jaar.

Het tweede schot

Op 10 september 2025 werd Charlie Kirk tijdens een bijeenkomst op de campus van Utah Valley University doodgeschoten. Hij was pas eenendertig.²

Opnieuw ontnam een kogel iemand die aan het woord was de mogelijkheid nog te antwoorden.

Ik wil zo’n dood niet zien als iets waar alleen mensen met dezelfde overtuiging verdriet om hoeven te hebben.

Ik moest mijn eigen woorden, ‘ik moet schrijven’, serieus nemen. Tussen een boek willen schrijven en een boek aan lezers geven ligt tijd die alleen ikzelf kan opbrengen.

Deze keer begon ik.

De laatste stoel

De vragen die ik stelde, speelden ook in mijn eigen leven.

In 2021 brak de crisis bij Evergrande uit. Ik voltooide de bouwwerkzaamheden waarvoor ik verantwoordelijk was en hielp het bedrijf zijn belofte aan huizenkopers na te komen: hun woning opleveren. Maar het bedrijf betaalde mij niet zoals afgesproken.

Het werk was geleverd. Het geld kwam niet terug.

Als een ander zijn belofte aan mij breekt, krijg ik dan het voorrecht mijn beloften aan anderen te breken?

Mijn naam stond ook onder andere beloften. Toen de verliezen kwamen, vroeg ik mijn schuldeisers om tijd en bleef ik mijn verplichtingen nakomen. Ook zij mochten mij vragen: wat gebeurt er met wat je hebt beloofd?

Ik kon niet, omdat ik slachtoffer was, eenzijdig besluiten dat hun wachten niet langer als een offer telde. Ik moest eerlijk vertellen welke moeilijkheden ik had. Hun leven, dat zij op grond van mijn beloften hadden ingericht, verdiende dezelfde ernst.

Ik geloof dat je met het nakomen van beloften vertrouwen kunt opbouwen. Maar de nakoming door één mens staat niet garant voor een hele samenwerkingsketen. Verantwoording en rechtsherstel vragen nog altijd om instituties waarvan werkelijk gebruik kan worden gemaakt.

De God voor wie ik ontzag heb, ziet niet alleen hoe anderen mij behandelen. Hij ziet ook hoe ik anderen behandel. Ik mag zijn trouw niet inzetten om iets van een ander te eisen en haar vervolgens even opzijzetten wanneer ikzelf aan de beurt ben.

Als ik van anderen verlang dat ze hun woord houden, maar het onrecht dat mij is aangedaan als reden voor vrijstelling gebruik, houd ik in mijn hart nog altijd een koningsstoel voor mezelf vrij.

Dat is de laatste stoel: de uitzondering die ik mezelf gun. Ook die moet leeg blijven. Ik heb het recht op te eisen wat anderen mij schuldig zijn. Zij hebben evengoed het recht mij aan te spreken op wat ik hun schuldig ben.

Deze woorden opschrijven vervult niet de beloften die ik in mijn leven nog moet nakomen. Die verantwoordelijkheden moet ik nog altijd, één voor één, volgens de gemaakte afspraken dragen.

De bouw van dit boek begon met schoten. Hij mag niet eindigen in haat.

Ook deze stapel papier wordt aan de grondbeginselen getoetst

De werkwijze uit hoofdstuk 15 kwam ook terug op mijn schrijftafel.

Instituties, opgebouwd vertrouwen en welvaart zijn de uitkomsten waarvan dit boek de oorsprong zoekt. Dat ik die uitkomsten laat zien, verklaart nog niet hoe ze zijn gegroeid.

Denken vanuit grondbeginselen vraagt dat ik naar de grondslag vraag, mijn uitgangspunt openbaar maak en mijn redenering controleer. Ik ben teruggegaan naar de vraag waarop het fundamentele mens-zijn berust. Het postulaat van de Schepper heb ik aan het begin gezet. Vandaaruit onderzoek ik hoe een zelfstandig mens vrij een verbond kan aangaan, hoe hij daaraan ook trouw blijft als het iets kost, en hoe hij vertrouwen opbouwt met mensen die hij helemaal niet kent.

Het uitgangspunt moet helder zijn, de redenering moet aansluiten en de historische bronnen moeten vragen kunnen doorstaan. Enthousiasme van de auteur mag de weg tussen wortels en bladeren niet overslaan.

De vijfstappenmethode past die eisen toe op deze stapel papier.

Stap één: stel de eisen ter discussie.

Vraag eerst waarop dit boek precies antwoord moet geven en waarom ieder hoofdstuk nodig is. Dat ik iets uit de geschiedenis heb gelezen of een verhaal mooi vind, geeft me niet het recht de lezer mee te nemen op die omweg. Zelfs de eisen die ik zelf stel, moeten bevraagd kunnen worden.

Stap twee: schrap wat niet nodig is.

Dat ik ergens lang aan heb geschreven, veel voor heb uitgezocht of zelfs iets heel moois heb gemaakt, bepaalt niet of een passage mag blijven. Herhaalde uitleg, niet ter zake doend materiaal en zinnen die alleen de auteur gelijk lijken te geven, moet ik durven schrappen. Blijkt daarna een noodzakelijke stap te ontbreken, dan voeg ik die weer toe. Ook de tijd die de lezer mij geeft, moet ik serieus nemen.

Stap drie: vereenvoudig en optimaliseer.

Pas wat overblijft, verdient verdere verfijning. Ik moet de weg tussen grondslag en conclusie helder beschrijven, zodat de lezer me kan volgen en ook ziet waar het mis zou kunnen gaan. Onduidelijke vergelijkingen moeten worden herschreven, overgeslagen redeneerstappen aangevuld. Vereenvoudigen moet obstakels voor het lezen wegnemen, niet de redenering zelf.

Stap vier: verkort de doorlooptijd.

Bij twijfel over een citaat ga ik terug naar de oorspronkelijke tekst. Als het materiaal niet strookt met mijn oordeel, onderzoek ik dat oordeel opnieuw. Controleren en herzien moet vroeg gebeuren. Ik mag niet wachten tot het hele boek mooi is opgemaakt voordat ik problemen in de dragende delen onder ogen zie. Hoe eerder ik een fout herstel, hoe korter de omweg die erop volgt.

Stap vijf: automatiseer.

Pas nu draag ik vaststaand, herhalend werk als de inhoudsopgave, nootnummers, paginanummers en kruisverwijzingen aan hulpmiddelen over. Of een citaat nog zijn oorspronkelijke betekenis heeft, of de bronnen mijn oordeel dragen en of de conclusie niet verder gaat dan de grondslag, moet ik zelf blijven beantwoorden.

Deze volgorde mag niet worden omgedraaid. Ook bij het schrijven van een boek kun je een passage eindeloos bijschaven om pas daarna te ontdekken dat ze er helemaal niet in thuishoort. Als ik niet eerst vraag of ze nodig is, helpen versnelling en automatisering me alleen sneller een versie af te maken die weer over moet.

De grondbeginselen lopen door alle vijf stappen heen. Iedere controle, schrapping, wijziging of herschrijving kan eisen dat ik mijn oorspronkelijke oordeel opnieuw bekijk. Denken wordt handelen, handelen corrigeert denken, en de manier van schrijven verandert mee met wat de toetsing oplevert.

Zo heb ik bij het schrijven van dit boek de eenheid van weten en handelen in praktijk gebracht. De grondbeginselen en de vijfstappenmethode zijn mijn manier van denken en uitvoeren. De zestigsecondenproef, opgebouwd uit ‘Ik ben het er niet mee eens’ en ‘Ik heb het beloofd’, is de manier waarop dit boek beschaving ter toetsing voorlegt. Natuurwetten veranderen niet met de bouwer van een raket. Ook deze meetlat mag niet veranderen met de persoon of het land waarop die wordt toegepast. Ook ik en dit boek worden ermee gemeten.

Ook nadat het boek is overhandigd, mag een lezer blijven vragen: waarop baseert u dit? Volgt deze stap werkelijk uit de vorige?

Met dit boek kom ik mijn belofte na. De stapel papier in uw handen is het werk dat ik aflever. Hoeveel moeite ik ervoor heb gedaan, kan niet voor het werk antwoorden.

Hier eindigen de bladzijden.

Laat de kogels niet het laatste woord hebben.

Titus Howe, november 2023 in Starbase