Κεφάλαιο 1: Δύο καρέκλες

Όταν ένοπλοι μπαίνουν στη βουλή

«Έχοντας πλέον ολοκληρώσει το έργο που μου ανατέθηκε, αποσύρομαι από τη μεγάλη σκηνή της δράσης».

—Τζορτζ Ουάσινγκτον, ομιλία προς το Κογκρέσο κατά την παράδοση της στρατιωτικής εντολής του, 23 Δεκεμβρίου 1783

9 Φεβρουαρίου 2020. Σαν Σαλβαδόρ, πρωτεύουσα του Ελ Σαλβαδόρ.

Στρατιώτες μπαίνουν στη Νομοθετική Συνέλευση.

Φορούν στολές, κρατούν αυτόματα όπλα και στέκονται στους διαδρόμους και ανάμεσα στα έδρανα των βουλευτών. Πολλοί βουλευτές δεν έχουν προσέλθει. Ο πρόεδρος Ναγίμπ Μπουκέλε μπαίνει στην αίθουσα συνοδευόμενος από ενόπλους, προχωρά ως τη θέση του προέδρου της συνέλευσης και κάθεται.

Αυτή δεν είναι η καρέκλα του προέδρου της χώρας.

Ο Μπουκέλε σκύβει το κεφάλι και προσεύχεται για λίγα λεπτά. Όταν σηκώνεται, λέει ότι μιλούσε με τον Θεό, ο οποίος του είπε να κάνει υπομονή.1

Το σύνταγμα παραμένει σε ισχύ. Ο πρόεδρος έχει εκλεγεί, όπως και οι βουλευτές. Η συνέλευση δεν έχει καταργηθεί επίσημα. Οι διαδικασίες ψηφοφορίας δεν έχουν εξαφανιστεί από τον νόμο. Όλα τα θεσμικά έπιπλα βρίσκονται ακόμη στην αίθουσα.

Απλώς κάποιος έφερε μέσα τον στρατό και κάθισε στη θέση ενός άλλου.

Ας γυρίσουμε πάνω από 230 χρόνια πίσω.

Το μεσημέρι της 23ης Δεκεμβρίου 1783, το κυβερνητικό μέγαρο του Μέριλαντ στην Αννάπολη ήταν κι αυτό γεμάτο κόσμο.

Και ο άνθρωπος που μπήκε σε εκείνη την αίθουσα διοικούσε στρατό. Ο Τζορτζ Ουάσινγκτον είχε μόλις οδηγήσει τον Ηπειρωτικό Στρατό στη νίκη στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Τον συνόδευαν μόνο δύο υπασπιστές.

Οι αντιπρόσωποι του Κογκρέσου κάθονταν μπροστά. Οι θεατές είχαν γεμίσει τον εξώστη και κάθε σημείο στο ισόγειο όπου μπορούσε να σταθεί άνθρωπος. Ο Ουάσινγκτον κάθισε στην καρέκλα που του είχαν τοποθετήσει απέναντι από τον πρόεδρο του Κογκρέσου. Όταν ο πρόεδρος τού έκανε νόημα, σηκώθηκε.

Ο Ουάσινγκτον υποκλίθηκε στο Κογκρέσο. Οι αντιπρόσωποι έβγαλαν τα καπέλα τους σε ένδειξη σεβασμού, αλλά δεν του υποκλίθηκαν.

Έπειτα άρχισε την ομιλία του.

Οκτώμισι χρόνια νωρίτερα, το Ηπειρωτικό Κογκρέσο τού είχε εμπιστευθεί τον Ηπειρωτικό Στρατό. Τώρα οι Βρετανοί είχαν εκκενώσει τη Νέα Υόρκη και ο πόλεμος είχε τελειώσει. Ο Ουάσινγκτον είπε ότι είχε ολοκληρώσει το έργο που του είχε ανατεθεί και επέστρεφε στο Κογκρέσο το έγγραφο της εντολής του. Καθώς συνέχιζε, η φωνή του έτρεμε. Αυτόπτες μάρτυρες είδαν αντιπροσώπους και θεατές να κλαίνε. Όταν τελείωσε, έβγαλε το έγγραφο από το πανωφόρι του και το παρέδωσε στον Τόμας Μίφλιν, πρόεδρο του Κογκρέσου. Έφυγε από την Αννάπολη και πήρε τον δρόμο για το σπίτι του στο Μάουντ Βέρνον, για να περάσει εκεί τα Χριστούγεννα.2

Δύο καρέκλες, με απόσταση μεγαλύτερη από 230 χρόνια.

Ένας πρόεδρος μπήκε στη βουλή με ενόπλους και κάθισε στη θέση του προέδρου της. Ένας αρχιστράτηγος έφτασε με δύο υπασπιστές, σηκώθηκε από την καρέκλα που του είχε παραχωρήσει το Κογκρέσο και επέστρεψε τη στρατιωτική εξουσία σε ένα πολιτικό σώμα.

Γιατί ο ένας πίστευε ότι μπορούσε να καθίσει, ενώ ο άλλος πίστευε ότι έπρεπε να σηκωθεί;

Το Νόμπελ μέτρησε τα δοκάρια και τις κολόνες

Το 2024, το Νόμπελ Οικονομίας απονεμήθηκε στους Ντάρον Ατζέμογλου, Σάιμον Τζόνσον και Τζέιμς Ρόμπινσον. Επί χρόνια, οι τρεις οικονομολόγοι μελετούσαν το ίδιο ερώτημα: Γιατί ορισμένες χώρες ευημερούν, ενώ άλλες παραμένουν φτωχές;

Η απάντησή τους συμπυκνώνεται σε μία λέξη: θεσμοί.

Το αν η ιδιοκτησία είναι ασφαλής, αν οι απλοί άνθρωποι μπορούν να μπουν στις αγορές και αν η εξουσία υπόκειται σε περιορισμούς επηρεάζει τη διάθεσή τους να επενδύσουν, να καινοτομήσουν και να συνεργαστούν μακροπρόθεσμα. Οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί που επιτρέπουν την ευρεία συμμετοχή δίνουν θέση σε περισσότερους ανθρώπους και προστατεύουν τους καρπούς της προσπάθειάς τους. Οι θεσμοί που στηρίζονται στην απομύζηση συγκεντρώνουν τις ευκαιρίες και τα οφέλη στα χέρια λίγων.3

Είναι μια σημαντική απάντηση. Χωρίς δικαστήρια, κοινοβούλια, συμβάσεις και προβλέψιμους κανόνες, ακόμη και η ανώτερη ηθική δεν πρόκειται να εξοφλήσει αυτόματα τα τιμολόγια ενός προμηθευτή. Με διαφορετικούς κανόνες, η ίδια προσπάθεια οδηγεί σε διαφορετικά αποτελέσματα.

Σύμφωνα με αυτή την εξήγηση, η διαφορά ανάμεσα στις δύο καρέκλες φαίνεται απλή: διαφορετικοί θεσμοί.

Το ζήτημα, όμως, δεν κλείνει τόσο γρήγορα.

Η συνέλευση στην οποία μπήκε ο Μπουκέλε είχε συνταγματική προστασία. Και το σύνταγμα του Ελ Σαλβαδόρ του 1983 καθιέρωνε προεδρική δημοκρατία. Πρόεδρος, βουλή, δικαστήρια, διάκριση νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας: όλα τα γνώριμα δοκάρια και οι κολόνες υπήρχαν στο θεσμικό σχέδιο.

Ο περιορισμός των διαδοχικών προεδρικών θητειών ήταν μάλιστα αυστηρότερος από τον αμερικανικό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτρέπουν σε έναν πρόεδρο να υπηρετήσει διαδοχικές θητείες. Το σύνταγμα του Ελ Σαλβαδόρ που ίσχυε το 2020 απαγόρευε την άμεση επανεκλογή μετά την πενταετή θητεία. Το άρθρο 154 ήταν ρητό: όταν έληγε η θητεία, ο πρόεδρος δεν μπορούσε να παραμείνει στο αξίωμα ούτε μία επιπλέον ημέρα.4

Το χαρτί τού είχε ήδη πει πότε έπρεπε να σηκωθεί.

Πριν έρθει εκείνη η στιγμή, κάθισε στην καρέκλα μιας άλλης εξουσίας.

Τόσο η διάκριση των εξουσιών όσο και τα όρια θητείας περιορίζουν την κατοχή ενός δημόσιου αξιώματος από εκείνον που το ασκεί. Όταν ο Ουάσινγκτον παρέδωσε τη διοίκησή του, το μελλοντικό Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είχε καν γραφτεί. Το Κογκρέσο στην Αννάπολη δεν είχε χρήματα, δεν μπορούσε να επιβάλει μόνο του φόρους και επί πολύ καιρό δεν κατέβαλλε στους στρατιώτες όσα τους είχε υποσχεθεί.

Μια βουλή προστατευμένη από επίσημο σύνταγμα είδε ενόπλους να στέκονται ανάμεσα στα έδρανά της. Μια άλλη, τόσο αδύναμη ώστε να μην μπορεί ούτε να πληρώσει τον στρατό της, παρέλαβε πίσω την εντολή του αρχιστρατήγου της.

Η θεσμική οικονομική έχει έτοιμη απάντηση: άλλο το γραπτό σύνταγμα και άλλο οι θεσμοί στην πράξη. Οι εξουσίες μπορεί να διαχωρίζονται στο χαρτί, ενώ στην πράξη το σύστημα να παραμένει απομυζητικό. Και πίσω από το άπορο Κογκρέσο βρίσκονταν πάνω από ένας αιώνας αποικιακών αντιπροσωπευτικών συνελεύσεων και η παράδοση του κοινού δικαίου.

Ως κατασκευαστής, θέλω να ακολουθήσω αυτή την απάντηση ένα βήμα παραπέρα. Όταν το σύνταγμα μπαίνει εμπόδιο στον ισχυρότερο άνθρωπο της αίθουσας, τι το κάνει να εξακολουθεί να μετρά εκείνη ακριβώς τη στιγμή;

Ο περιορισμός της εξουσίας, η προστασία της ιδιοκτησίας, η διεύρυνση της συμμετοχής: αυτοί οι θεσμοί είναι δοκάρια και κολόνες που σηκώνουν φορτίο. Δεν είναι διακοσμητικά. Ακολουθώντας τα προς τα κάτω, ο μηχανικός πρέπει να ελέγξει και τις συνδέσεις τους. Όταν φτάσει πράγματι το φορτίο, από ποιον κόμβο μεταφέρεται η δύναμη στο έδαφος;

Οι διατάξεις βρίσκονται στο χαρτί. Η εξουσία έχει γραφεία, προϋπολογισμούς, αστυνομία και όπλα.

Όταν οι ένοπλοι έχουν ήδη μπει στην αίθουσα, ποιος επιβάλλει τους θεσμούς που υποτίθεται ότι επιβάλλουν τους κανόνες;

Η πρώτη καρέκλα: Ένα δευτερόλεπτο για να καθίσεις

Ο Μπουκέλε ήθελε η συνέλευση να εγκρίνει δάνειο περίπου 109 εκατομμυρίων δολαρίων για ένα πρόγραμμα δημόσιας ασφάλειας. Το Ελ Σαλβαδόρ υπέφερε επί χρόνια από την εγκληματικότητα και τις συμμορίες. Η ανάγκη για ασφάλεια ήταν πραγματική.

Η συνέλευση δεν είχε εγκρίνει το αίτημά του.

Οι βουλευτές μπορεί να είχαν εκτιμήσει λάθος την κατάσταση. Μπορεί να καθυστερούσαν ένα αναγκαίο πρόγραμμα. Η δοκιμασία των εξήντα δευτερολέπτων δεν αποφαίνεται ότι εκείνος που λέει «όχι» έχει δίκιο. Ρωτά αν ένας πρόεδρος, ακόμη και με μια ορθή πρόταση, μπορεί να χρησιμοποιήσει τα όπλα για να παρακάμψει την αρμοδιότητα της βουλής.

Η πρώτη καρέκλα δοκιμάζει το όριο μετά το «Διαφωνώ». Η δεύτερη δοκιμάζει την ευθύνη μετά το «Το υποσχέθηκα».

Αν η δημόσια εξουσία είναι ιδιοκτησία, η άρνηση της βουλής είναι προσβολή ενός υφισταμένου προς τον ιδιοκτήτη. Οι στρατιώτες ήρθαν απλώς να ανοίξουν την πόρτα στον ιδιοκτήτη. Αν η δημόσια εξουσία είναι κάτι που σου έχουν εμπιστευθεί για λογαριασμό άλλων, η άρνηση της βουλής αποτελεί μέρος του ορίου που περιορίζει την εξουσία του προέδρου. Ο πρόεδρος μπορεί να επικρίνει, να προσπαθήσει να πείσει, να υποβάλει αναθεωρημένη πρόταση ή να αφήσει τους ψηφοφόρους να κρίνουν στις επόμενες εκλογές. Δεν μπορεί να βάλει στην τσέπη του την αρμοδιότητα μιας άλλης εξουσίας μόνο και μόνο επειδή διοικεί ένοπλες δυνάμεις.

Η προσευχή δεν άλλαξε αυτό το όριο.

Ένας άνθρωπος μπορεί να μιλά για τον Θεό ενώ κάθεται στην καρέκλα κάποιου άλλου. Το ερώτημα δεν είναι αν αναφέρει τον Θεό. Είναι αν αναγνωρίζει ένα μέτρο ανώτερο από τον ίδιο, που μετρά και τον ίδιο.

Ο Μπουκέλε επικαλέστηκε την προσευχή για να εξηγήσει την υπομονή του. Αυτό δεν του έδινε το δικαίωμα να καταλάβει εκείνη τη θέση. Η ευσέβεια δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη διαδικασία, όπως και μια προσευχή στην έναρξη της οικοδομής δεν μπορεί να απαλλάξει το κτίριο από τον στατικό έλεγχο.

Το Συνταγματικό Τμήμα του Ανωτάτου Δικαστηρίου του Ελ Σαλβαδόρ διέταξε στη συνέχεια τον πρόεδρο να μη χρησιμοποιεί τις ένοπλες δυνάμεις για σκοπούς αντίθετους προς το σύνταγμα ή με τρόπους που θέτουν σε κίνδυνο τη δημοκρατία και τη διάκριση των εξουσιών. Οι θεσμοί αντέδρασαν. Το δικαστήριο χάραξε ένα όριο. Το επόμενο ερώτημα ήταν αν αυτό το όριο μπορούσε να σταματήσει τον άνθρωπο που διοικούσε τις ένοπλες δυνάμεις.

Εκείνη την ημέρα δεν διέλυσε τη συνέλευση ούτε κατέλαβε μόνιμα τη θέση του προέδρου της. Όταν όμως η συνέλευση του αρνήθηκε, έφερε μέσα τον στρατό.

Η ρωγμή δείχνει από πού περνά η δύναμη.

Την 1η Μαΐου 2021 ανέλαβε καθήκοντα μια νέα συνέλευση. Το κόμμα του προέδρου διέθετε πλέον απόλυτη πλειοψηφία. Την πρώτη κιόλας ημέρα, η συνέλευση ψήφισε την απομάκρυνση και των πέντε δικαστών του Συνταγματικού Τμήματος και του γενικού εισαγγελέα. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, το Τμήμα με τη νέα σύνθεσή του αποφάνθηκε ότι ο πρόεδρος μπορούσε να διεκδικήσει άμεση επανεκλογή. Τον Φεβρουάριο του 2024, ο Μπουκέλε κέρδισε νέα θητεία με συντριπτική διαφορά.5

Οι δικαστές είχαν αντικατασταθεί. Ο περιορισμός της επανεκλογής είχε ερμηνευθεί εκ νέου. Τα όρια δεν παραβιάζονταν πια μόνο με ένοπλη βία. Τώρα ξαναγράφονταν και μέσα στους τύπους του νόμου.

Χρειάζεται ένα δευτερόλεπτο για να καθίσεις.

Εκείνο το δευτερόλεπτο αποκαλύπτει τι κάνει ο κάτοχος ενός αξιώματος όταν μια άλλη εξουσία τού στέκεται εμπόδιο. Συνεχίζει να προσπαθεί να την πείσει ή την προσπερνά;

Η δεύτερη καρέκλα: Πριν σηκωθεί

Πριν ο Ουάσινγκτον σηκωθεί στην Αννάπολη, ο στρατός είχε ήδη σπρώξει μια άλλη καρέκλα κοντά του.

Τον Μάρτιο του 1783, καθώς ο πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του, οι αξιωματικοί που στρατοπέδευαν στο Νιούμπεργκ της Νέας Υόρκης γίνονταν όλο και πιο οργισμένοι. Επί χρόνια δεν είχαν λάβει ολόκληρο τον μισθό τους. Οι παροχές που είχε υποσχεθεί το Ηπειρωτικό Κογκρέσο ήταν αβέβαιες. Όταν η χώρα τούς χρειαζόταν στη μάχη, τους ζητούσε υπομονή. Τώρα που πλησίαζε η νίκη, φοβούνταν ότι η χώρα σκόπευε να θεωρήσει την υπομονή τους κάτι που δεν θα χρειαζόταν ποτέ να πληρώσει.

Ανώνυμες επιστολές κυκλοφορούσαν μεταξύ των αξιωματικών, προτρέποντάς τους να συγκεντρωθούν και υπαινισσόμενες ότι έπρεπε να χρησιμοποιήσουν τη δύναμη που διέθεταν για να υποχρεώσουν την πολιτική κυβέρνηση να κρατήσει τις υποσχέσεις της.6

Η κυβέρνηση πράγματι τους χρωστούσε χρήματα. Το Κογκρέσο ήταν εκείνο που πρώτο είχε αφήσει το «Το υποσχέθηκα» να χάσει το βάρος του.

Ακριβώς σε τέτοιες στιγμές η εξουσία μπορεί πιο εύκολα να αλλάξει όνομα. Ένας στρατός μπορεί να ονομάσει την είσπραξη χρεών σωτηρία της πατρίδας και να μετατρέψει την αδικία που υπέστη σε εξουσιοδότηση. Ένας στρατηγός μπορεί να μετατρέψει την οργή των στρατιωτών του σε δικαίωμα διακυβέρνησης.

Ο Ουάσινγκτον δεν αρνήθηκε ότι οι μισθοί του στρατού είχαν καθυστερήσει, ούτε κατήγγειλε την οργή των αξιωματικών ως έλλειψη αφοσίωσης. Αντιτάχθηκε σε κάτι άλλο: στην αντικατάσταση της πολιτικής κυβέρνησης από τη δύναμη του στρατού.

Πήγε στη συγκέντρωση των αξιωματικών και τους προέτρεψε να μην προβούν σε ενέργεια που θα κατέστρεφε την ελευθερία την οποία μόλις είχαν κερδίσει. Η ομιλία του δεν άλλαξε αμέσως το κλίμα. Έπειτα έβγαλε μια επιστολή από έναν αντιπρόσωπο του Ηπειρωτικού Κογκρέσου και πήρε τα γυαλιά του. Πολλοί αξιωματικοί δεν τον είχαν δει ποτέ να τα φορά. Ζήτησε την κατανόησή τους: υπηρετώντας τη χώρα του, δεν είχε μόνο ασπρίσει, είχε σχεδόν τυφλωθεί.

Η ισορροπία στην αίθουσα άλλαξε. Μπροστά τους δεν στεκόταν απλώς ένας άνθρωπος που τους ζητούσε, για λογαριασμό του Κογκρέσου, να περιμένουν ξανά. Ήταν ο αρχιστράτηγός τους, που είχε πληρώσει το τίμημα μαζί τους. Κάποιοι έκλαψαν. Μια συγκέντρωση που θα μπορούσε να εξελιχθεί σε πράξη στρατιωτικού εξαναγκασμού κατέληξε να στηρίξει την προσφυγή του Ουάσινγκτον στο Κογκρέσο.

Τα χρήματα που οφείλονταν στον στρατό έπρεπε ακόμη να διεκδικηθούν. Τα όπλα στα χέρια των στρατιωτών δεν μπορούσαν να τους δώσουν τίτλο ιδιοκτησίας της χώρας.

Το Κογκρέσο συμφώνησε στη συνέχεια να αντικαταστήσει τον ισόβιο μισό μισθό που είχε αρχικά υποσχεθεί με πέντε χρόνια πλήρους μισθού.7 Η καταβολή πήρε χρόνια και, κάποια στιγμή, τα πιστοποιητικά που είχαν εκδοθεί ως πληρωμή έχασαν μεγάλο μέρος της αξίας τους. Η αναγνώριση του χρέους δεν εξαφάνισε το κόστος της καθυστέρησης ούτε υποκατέστησε την πληρωμή. Εφόσον η υπόσχεση είχε καταγραφεί, η κυβέρνηση εξακολουθούσε να οφείλει απάντηση: πώς και πότε θα πλήρωνε; Το ότι οι στρατιώτες δεν άρπαξαν την εξουσία δεν σήμαινε ότι η κυβέρνηση είχε εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της.

Εννέα μήνες αργότερα, ο Ουάσινγκτον επέστρεψε την εντολή του στην Αννάπολη. Δεν ήταν μια ξαφνική, εντυπωσιακή χειρονομία. Ήταν το τελευταίο βήμα σε μια πορεία που είχε ήδη επιλέξει. Ο στρατός δεν είχε γίνει κυβέρνηση για να εισπράξει τα δικά του χρέη. Ο στρατηγός του δεν είχε γίνει ιδιοκτήτης της χώρας.

Ένα έγγραφο εντολής δεν σκαρφαλώνει μόνο του έξω από το πανωφόρι ενός στρατηγού.

Πριν οι περιορισμοί γίνουν τοίχοι

Και ο Ουάσινγκτον αντιμετώπιζε πραγματικούς περιορισμούς.

Οι δεκατρείς πολιτείες δεν θα αποδέχονταν αυτόματα στρατιωτική διακυβέρνηση. Το σώμα των αξιωματικών δεν ήταν ενωμένο. Ένας στρατός χωρίς χρήματα δύσκολα θα μπορούσε να κυβερνήσει επί πολύ μια τεράστια νέα χώρα. Η τοπική πολιτική, οι δημοκρατικές παραδόσεις και η δημόσια φήμη αύξαναν το κόστος της κατάληψης της εξουσίας. Η επιστροφή της εντολής θα του χάριζε επίσης τη δόξα του ανθρώπου που παρέδωσε οικειοθελώς την εξουσία. Για κάποιον που νοιαζόταν για την κρίση των επόμενων γενεών, η αυτοσυγκράτηση μπορούσε να αποτελεί επένδυση στη φήμη του.

Αργότερα επέστρεψε στη δημόσια ζωή, προήδρευσε της Συντακτικής Συνέλευσης και υπηρέτησε δύο προεδρικές θητείες. Αυτοί οι ρόλοι όμως απαιτούσαν νέα εξουσιοδότηση. Η πολεμική νίκη δεν μπορούσε να του την εκδώσει προκαταβολικά.

Οι θεσμοί έχουν σημασία ακριβώς επειδή κάνουν την υπέρβαση των ορίων δαπανηρή και οργανώνουν την αντίσταση, ώστε μια χώρα να μη χρειάζεται κάθε φορά να περιμένει έναν άγιο.

Εκείνοι οι περιορισμοί δεν καθιστούσαν αδύνατη την υπέρβαση. Η φήμη μπορεί να ανταμείψει την αυτοσυγκράτηση, αλλά μπορεί να ανταμείψει και μια άλλη αφήγηση: οι έκτακτες περιστάσεις απαιτούν έναν έκτακτο ηγέτη· η παράδοση της εξουσίας μπορεί να περιμένει ώσπου η χώρα να είναι πραγματικά ασφαλής.

Υπάρχει πάντα ένας ευγενής τρόπος να εξηγήσει κανείς γιατί πρέπει να συνεχίσει να κατέχει κάτι.

Ο Ουάσινγκτον είχε περιορισμούς και είχε επιλογές. Αυτό που χρειάζεται εξήγηση είναι γιατί αντιμετώπισε εκείνους τους περιορισμούς σαν τοίχο, προτού γίνουν αρκετά στέρεοι ώστε να είναι πράγματι τοίχος.

Το χαρτί δεν μπορεί να υποτάξει έναν στρατηγό. Τους κανόνες πρέπει να τους εφαρμόσουν πραγματικοί άνθρωποι. Στη στιγμή που η συμμόρφωση κοστίζει περισσότερο, δέχεται ο κάτοχος της εξουσίας τον περιορισμό; Αν αρνηθεί, μπορούν οι άλλοι να επικαλεστούν αυτόν τον περιορισμό και να τον σταματήσουν;

Η έρευνα που τιμήθηκε με το Νόμπελ μάς λέει ποια δοκάρια και ποιες κολόνες περιορίζουν καλύτερα την εξουσία.

Οι δύο καρέκλες μάς φέρνουν στον κόμβο της σύνδεσης: Γιατί δεν μπορεί εκείνος που κυβερνά να ανακηρύξει αυτά τα δοκάρια και τις κολόνες δικά του έπιπλα;

Το κλειδί δεν είναι τίτλος ιδιοκτησίας

Η δουλειά μου είναι οι κατασκευές. Όταν ένας ιδιοκτήτης δίνει στον υπεύθυνο ενός έργου τα κλειδιά του εργοταξίου, έναν προϋπολογισμό και την εξουσία να διευθύνει τις εργασίες, δεν του χαρίζει το κτίριο.

Ο υπεύθυνος μπορεί να μπει σε πολλά δωμάτια και να διευθύνει πολλούς ανθρώπους. Το ότι ανοίγει μια πόρτα δεν κάνει το δωμάτιο δικό του. Το ότι δίνει εντολές δεν κάνει τους εργάτες ιδιοκτησία του. Η αρμοδιότητα συνοδεύει μια αποστολή και περιορίζεται από τα σχέδια, το αντικείμενο του έργου, τους ελέγχους και το χρονοδιάγραμμα. Όταν το έργο τελειώσει, τα κλειδιά επιστρέφονται.

Το ίδιο ισχύει για τη δημόσια εξουσία.

Όποιος ασκεί εξουσία που του έχει ανατεθεί δεν μπορεί να εξουσιοδοτήσει μόνος του τον εαυτό του, απλώς επειδή το επιθυμεί. Αυτή η εξουσία υπάρχει για συγκεκριμένα καθήκοντα, με εύρος και διάρκεια που διέπονται από κοινούς κανόνες. Όταν τελειώσει η εξουσιοδότηση, η εξουσία πρέπει να επιστραφεί. Όσα έκανε ο κάτοχός της κατά τη θητεία του εξακολουθούν να υπόκεινται σε έλεγχο.

Αυτή είναι η πρώτη αρχή που φωτίζουν και οι δύο καρέκλες:

Η δημόσια εξουσία είναι παρακαταθήκη, όχι ιδιοκτησία. Η νίκη σού δίνει το κλειδί, όχι τον τίτλο ιδιοκτησίας.

Γιατί οι θεσμοί επηρεάζουν την ευημερία; Όχι μόνο επειδή ορίζουν ποιος μπορεί να κάνει τι σήμερα, αλλά και επειδή η μακροχρόνια συνεργασία απαιτεί ένα στοίχημα στο αύριο. Μια γέφυρα, ένα εργαστήριο ή μια νέα τεχνολογία μπορεί να εγκριθεί από μια κυβέρνηση, να περάσει τον τελικό έλεγχο από την επόμενη και να εξοφληθεί από μια τρίτη.

Αν κάθε μεταβίβαση εξουσίας μπορεί να ξαναγράψει τις χθεσινές υποσχέσεις, οι τράπεζες θα ζητούν περισσότερες εξασφαλίσεις, οι προμηθευτές μεγαλύτερες προκαταβολές και οι επιχειρήσεις θα μεταφέρουν χρήματα από την έρευνα στην καλλιέργεια διασυνδέσεων. Δεν χρειάζεται καμία συλλογική ηθική κατάρρευση. Αρκεί ο καθένας να γίνει πιο επιφυλακτικός, και όλη η κοινωνία θα πληρώσει το κόστος της αυτοπροστασίας της.

Όταν η συνεργασία εξαρτάται από αγνώστους και πρέπει να επιβιώσει από επανειλημμένες μεταβιβάσεις εξουσίας, οι δημόσιες δεσμεύσεις δεν μπορούν να αρχίζουν από το μηδέν με κάθε νέο αξιωματούχο. Όσο οι παλιές υποσχέσεις συνεχίζουν να τηρούνται, όσοι έρχονται αργότερα μπορούν να εμπιστεύονται άλλους με βάση αυτό το ιστορικό. Όταν η κερδισμένη αξιοπιστία διατηρείται με αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι γίνονται πιο πρόθυμοι να επενδύσουν τα χρήματα και τον χρόνο τους στο μέλλον.

Οι θεσμοί εμποδίζουν αυτή την αξιοπιστία να εξαρτάται αποκλειστικά από τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Για να αντέξουν όμως οι θεσμοί στις στιγμές που η τήρησή τους κοστίζει περισσότερο, κάποιος πρέπει να αναγνωρίζει ότι δεν είναι ιδιοκτήτης τους.

Τα δοκάρια και οι κολόνες έχουν σημασία.

Δεν μπορούν όμως να κρέμονται στον αέρα. Ένα κτίριο με όλα τα δοκάρια και τις κολόνες στη θέση τους, αλλά χωρίς τίποτε από κάτω να σηκώνει το φορτίο τους, είναι ένα κτίριο δίχως ρίζες. Μέχρι να έρθει ο σεισμός, μοιάζει με όλα τα άλλα.

Από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας το 1776 έως το 2026, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν διανύσει 250 χρόνια. Πολλοί άνθρωποι κάθισαν στην προεδρική καρέκλα. Ο θρόνος έμεινε άδειος: η δημοκρατία δεν εγκατέστησε άλλον βασιλιά.

Μια άλλη δημοκρατία, που διέθετε κι αυτή στο χαρτί διάκριση εξουσιών και όρια θητείας, είδε το 2020 τον πρόεδρό της να μπαίνει στη βουλή με στρατεύματα και να κάθεται εκεί όπου δεν είχε δικαίωμα. Οι γραπτές διατάξεις δεν είχαν εξαφανιστεί. Το όριο είχε ήδη παραβιαστεί.

Μπορεί κανείς να αντιγράψει διατάξεις και ονόματα θεσμών. Η αντιγραφή όμως δεν μπορεί να δημιουργήσει έναν αξιωματούχο που, όταν συναντά εμπόδιο, εξακολουθεί να αναγνωρίζει ότι δεν δικαιούται να το παρακάμψει. Ούτε μπορεί να προσφέρει στους άλλους τη δύναμη να τον σταματήσουν στηριζόμενοι σε αυτή την αρχή.

Οι κολόνες αντιγράφονται. Οι ρίζες όχι.

Η εντολή επιστρέφει στο τραπέζι

Ας επιστρέψουμε στην 23η Δεκεμβρίου 1783.

Ο Ουάσινγκτον βγάζει το έγγραφο της εντολής του και το παραδίδει στα χέρια του προέδρου του Κογκρέσου. Εκείνο το χαρτί είχε κάποτε δώσει σε έναν άνθρωπο την εξουσία να μετακινεί στρατούς, να διορίζει αξιωματικούς και να παίρνει αποφάσεις ζωής και θανάτου στον πόλεμο. Τώρα το ίδιο χαρτί φεύγει από τα χέρια του.

Το Κογκρέσο δεν του απέσπασε τη στρατιωτική εξουσία.

Εκείνος την επέστρεψε.

Στην ομιλία της παραίτησής του εμπιστεύθηκε τα συμφέροντα της χώρας «στην προστασία του Παντοδύναμου Θεού».2 Και οι δύο άνδρες μίλησαν για τον Θεό. Ο ένας κάθισε. Ο άλλος σηκώθηκε. Η αναφορά στον Θεό δεν αρκεί. Πρέπει να ρωτήσουμε αν το μέτρο που αναγνωρίζει ένας άνθρωπος ισχύει και για τον ίδιο.

Ο Ουάσινγκτον κατείχε στρατιωτική ισχύ, αλλά αναγνώριζε ότι δεν ήταν ιδιοκτησία του.

Η πράξη του Μπουκέλε, που κάθισε, έστελνε ένα μήνυμα: Αν έχω τη δύναμη να περάσω το όριο, μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτή τη θέση.

Η πράξη του Ουάσινγκτον, που σηκώθηκε, έστελνε ένα μήνυμα: Ακόμη κι αν έχω τη δύναμη να συνεχίσω να την κατέχω, αυτή η εξουσία δεν είναι ιδιοκτησία μου.

Ο ένας κατέλαβε.

Ο άλλος επέστρεψε.

Οι δύο καρέκλες αποκαλύπτουν τη βαθύτερη γραμμή ιδιοκτησίας μέσα στους θεσμούς: ο κάτοχος της δημόσιας εξουσίας είναι ο χρήστης της, όχι ο ιδιοκτήτης της.

Μια χώρα δεν είναι σπίτι που απονέμεται στον νικητή των εκλογών.

Οι δημόσιοι αξιωματούχοι παραλαμβάνουν μόνο τα κλειδιά.

Αν όμως η δημόσια εξουσία είναι παρακαταθήκη, σε ποιον λογοδοτεί τελικά; Ο λαός, τα κοινοβούλια και οι νόμοι μπορούν όλοι να δώσουν εξουσιοδότηση. Μπορούν όλοι και να σφάλουν. Όταν ο ίδιος ο γραπτός νόμος περνά ένα όριο, υπάρχει ένα ανώτερο μέτρο που μπορεί να τον σταματήσει;

Το ερώτημα παραμένει όταν η καρέκλα γίνεται έδρα στο Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Κανένας στρατιώτης δεν μπαίνει σε αυτή τη δικαστική αίθουσα. Μια απόφαση θα γραφτεί επίσημα στη γλώσσα του νόμου.

Αυτό που θα κρίνει είναι αν ένας άνθρωπος μπορεί να διαγραφεί από το «όλοι».